در اين گفتار مد�?ن ، در پي بررسي سلسله مباحث مرب�?ط به « خان�?اده �? قان�?ن » ، تلاش بر آن ب�?ده كه نسبت به بررسي ابعاد لغ�?ي – ادبي ، تاريخي – فلسفي ، فرهنگي – اجتماعي، �? قان�?ني – قضائي بحث « مهريه در عقد نكاح » تأملي نم�?ده �? نظر د�?ستان ، كاربران �? اساتيد فرهيخته را به ج�?انب مختلف اين م�?ض�?ع معط�?ف بداريم.

لذا اين ن�?شتار ( ساختار اجتماعي – حق�?قي مهريه، بخش ا�?ل ) با بررسي مباحث زير ارائه مي گردد:



-1 مقدمه

-2 تعريف لغ�?ي �? ادبي مهريه

-3 تعريف قان�?ني �? حق�?قي مهريه

-4 ريشه فقهي �? قرآني مهريه

-5 تاريخچه �? فلسفه �?ج�?دي مهريه


.1 مقدمه: پس از اين كه عقد ا زد�?اج به ط�?ر صحيح �? مطابق با شرايط �? �?ي�?گي هاي قان�?ني �?اقع گرديد، زن �? ش�?هر به حكم قان�?ن ايران ، حق�?ق �? تكاليف گ�?ناگ�?ني در برابر هم پيدا مي كنند. بيشتر اين حق�?ق �? تكاليف فاقد جنبه مالي ب�?ده �? با چهره اي معن�?ي ، پي�?ند زن �? ش�?هر را محكم �? راسخ مي نمايد. با اين حال مديريت كان�?ن خان�?اده لز�?م هزينه هاي مالي را نيز اقتضاء دارد كه بنا به همين ضر�?رت ، زن �? مرد از لحاظ مالي با هم رابطه حق�?قي پيدا نم�?ده �? قان�?ن مدني نيز در تنظيم اين رابطه نظارت دارد.

از طرف ديگر ، قان�?نگذار براي جل�?گيري از طلاق هاي بي م�?رد �? اثبات علاقه �? تمايل مرد به د�?ام زندگي خان�?ادگي �? در راستاي تحكيم اساس �? بنيان خان�?اده – اين ك�?چكترين �? مهمترين نهاد اجتماعي – تكليف نم�?ده كه مرد هنگام ازد�?اج، مالي به عن�?ان مهريه به زن بدهد �? زن �? مرد مي ت�?انند در خص�?ص ميزان �? شرايط پرداختن اين مال با هم ت�?افق �? تراضي نمايند . طبيعي است كه اجراي چنين قراردادي براي مرد �? زن ، تكاليف �? حق�?ق مالي به �?ج�?د مي آ�?رد.



.2 تعريف ادبي �? لغ�?ي مهريه:

مَهر بر �?زن « شَهر » ، مال ( �? يا چيزي كه قائم مقام مال باشد ) معيّني است كه بر سبيل متعارف ، ز�?جه به ز�?ج در عقد نكاح مي دهد �? يا به نفع ز�?جه بر ذمه �? عهده خ�?د مي گيرد. معادل اين كلمه در فرهنگ زبان انگليسي ، كلماتي همچ�?نDowry ياNuptial gift به كار مي ر�?د.

.3 تعريف قان�?ني �? حق�?قي مهريه:

قان�?ن مدني ايران ، تعريفي از « مهر » ارائه ننم�?ده است ، ليكن از بررسي م�?اد قان�?ني مرب�?ط به مهريه معل�?م مي ش�?د مهر عبارت است : « مالي كه مرد براي عقد نكاح به همسر خ�?د تمليك مي نمايد. به عبارت ديگر ، مهر مالي است كه به مناسبت عقد نكاح ، مرد ملزم به دادن آن به زن مي ش�?د. »

اين الزام مرد ناشي از حكم قان�?ن است �? ريشه قراردادي ندارد. به همين دليل است كه سك�?ت زن �? مرد در حين عقد نكاح يا ت�?افق زن �? مرد بر اين كه به زن مهريه اي تعلق نگيرد، تكليف قان�?ني مرد در م�?رد دادن نفقه را از بين نمي برد. بنابراين نفس مهريه ن�?عي الزام قان�?ني است كه بر ش�?هر تحميل مي ش�?د �? تنها كاري كه ز�?جين مي ت�?انند انجام دهند اين است كه هنگام عقد يا پس از آن ، مقدار مهر را به تراضي �? ت�?افق هم معين سازند.



-4 ريشه فقهي �? قرآني مهريه:

قرآن كريم در آيه شريفه 4 از س�?ره مباركهنساء، از مهريه �? خص�?صيات آن سخن مي گ�?يد، بدين مضم�?ن كه « كابين زنان را كه به خ�?د آنان تعلق دارد ( �? نه پدران �? برادران آنان ) �? عطيه �? پيشكشي است از جانب شما به آنان ، به خ�?دشان بدهيد . »

منظ�?ر از كابين ، همان مهريه يا مبلغي است كه مرد به هنگام عقد نكاح به زن مي دهد يا بر ذمه �?ي مقرر مي ش�?د .

« اين جهان ن�?عر�?س را ماند

رطل كابينش گير �? باده بيار »


كابين نامهبه معنايعقدنامه ،كابين خ�?استن به معنايطلب مهر كردن ،كابين دادن به معنايمهريه دادن �?كابين كردن به مفه�?م عقد کردن �? نكاح كردن به كار مي ر�?د. كما اين كه من�?چهري شاعر طرب �? طبيعت چنين سر�?ده است :

« ببايد علي الحال كابينش كرد

بيرزد به كابين چنين دختري »


قرآن مجيد از مهريه به نام « صَدُقه » ياد كرده است. به عقيده مفسران قرآني « صدقه » از ماده « صدق» است �? نشانه راستين ب�?دن علاقه �? تمايل مرد به زن مي باشد. ضمن اينكه بنا به نظر صريح قرآن ، مهريه به خ�?د زنان متعلق است كه اين ديدگاه با ت�?جه به كاربرد ضمير « هُنَّ » در آيه شريفه ف�?ق الذكر م�?رد تأييد �? تأكيد مي باشد. همچنانكه با اعمال كلمه « نَحله» ، تصريح مي فرمايد كه عن�?ان مهريه صرفاً هديه ، عطيه �? پيشكشي از جانب مرد به زن مي باشد �? نه چيزي غير از آن .

قرآن كريم هر رسم ، آئين ، �? شي�?ه ق�?مي را كه م�?جب تضييع حق�?ق زنان در خص�?ص مهريه مي گرديد، منس�?خ نم�?د. ازجمله آن كه به م�?جب رس�?م جاهليت ، هرگاه مردي نسبت به زن خ�?د دلسرد �? بي ميل مي شد ، آن قدر ا�? را در مضيقه ، تنگنا ، شكنجه �? عسر �? حرج قرار مي داد كه ضمن رضايت به طلاق ، تمام يا قسمتي از مهري كه به زن داده شده ، جبران ش�?د. اين همان رسمي است كه به عن�?ان مثلي در اف�?اه عم�?م مردم شكل گرفته است : « مهرم حلال ، جانم آزاد ». اما قرآن كريم در آيه شريفه19 از س�?ره مباركه نساء مي فرمايد : « زنان را به خاطر اين كه چيزي از آنها بگيريد �? قسمتي از مهري كه به آنها داده ايد ، جبران نماييد تحت مضيقه �? شكنجه قرار ندهيد.»

-5 تاريخچه �? فلسفه مهريه:

به نظر استاد متفكر مطهري ، مطابق با يك سلسله �?قايع تاريخي �? نه حقايق علمي �? تجربي �? از بررسي زندگي ن�?ع انسان در اد�?ار ماقبل تاريخ كه بشر به حال ت�?حش مي زيسته �? زندگي قبيله اي داشته تا اكن�?ن ، اين گ�?نه به نظر مي رسد �? فرض مي ش�?د كه در مراحل ا�?ليه دلايلي همچ�?ن عدم آگاهي عم�?مي به تأثير آميزش مرد در ت�?ليد فرزند ، اعتقاد به انتقال نسب از طريق مادر �? نگرش به مرد به عن�?ان م�?ج�?دي عقيم �? نازا ( به اين دليل كه فرزند به ط�?ر مستقيم از مادر مت�?لد مي گرديده است) ، باعث مي شده كه مرد به عن�?ان طفيلي زن زندگي كند �? خدمتكار �?ي باشد . در اين د�?ره ، كه م�?س�?م به د�?ره « مادرشاهي » يا « مادر سالاري » ب�?ده ، زن بر مرد حك�?مت مي نم�?ده است.

در مرحله بعدي ، بنا به دلايلي همچ�?ن آگاهي عم�?مي به نقش بسزاي مرد در ت�?الد �? تناسل ، �? تلقي مرد از خ�?د به عن�?ان صاحب اصلي فرزند �? رياست خان�?اده از يك س�? �? �?ج�?د ر�?ابط خصمانه �? جنگج�?يانه بين قبايل �? نياز مرد به انتخاب زن به عن�?ان همسر خ�?د از س�?ي ديگر باعث گرديد تا مردان ضمن به دست گرفتن حك�?مت، دختر م�?رد نظر خ�?يش را از ميان افراد قبيله ديگر مي رب�?دند.

اما از آنجا كه به تدريج صلح �? صفا �? د�?ستي ، جاي خصم �? دشمني �? عناد را گرفت �? همزيستي مسالمت آميز به عن�?ان يك اصل عرفي �? سپس قان�?ني ، مقب�?ل ج�?امع �? د�?ل مختلف جهان قرار گرفت، رسم رب�?دن دختر نيز منس�?خ گرديد �? مرد براي به دست آ�?ردن دختر م�?رد تمايل �? علاقه خ�?د با رفتن ميان قبيله �? خان�?اده �?ي �? كار كردن براي پدر ا�? �? به ازاي خدمت در قبال پدر دختر ، خ�?د را به عن�?ان داماد خان�?اده مطرح مي نم�?د.

در مرحله بعدي مرد دريافت كه به جاي سال ها كار �? تلاش براي پدر عر�?س بهتر است كه هديه اي به عن�?ان پيشكش تقديم ا�? نمايد �? دختر را از ا�? بگيرد �? به نظر مي رسد رسم « مهر» از اين د�?ره تاريخي �? اين طرز پندار �? كردار ن�?ع مردان نشأت گرفته است.

شايان ذكر است مطابق با نظريه اي ، بعد از سق�?ط سيستم « مادر شاهي » �? تأسيس سيستم « پدر سالاري » ، زن در حكم برده �? يا اجير مرد قرار گرفت �? به ا�? به عن�?ان يك ابزار اقتصادي كه احياناً م�?جب تسكين شه�?ت مرد مي گرديد، نگاه مي شد . چنين زني فاقد استقلال اجتماعي �? اقتصادي انگارده مي شد كه محص�?ل تلاش ا�? متعلق به مرد ديگري اعم از پدر يا برادر يا ش�?هر ب�?د. همچنين اين زن هيچ گ�?نه اختياري در انتخاب ش�?هر نداشت. اين ط�?ر عن�?ان شده كه در اين د�?ره زماني ، پ�?لي كه مرد به عن�?ان مهريه به زن مي داده در مقابل بهره اقتصادي ب�?ده كه از زن در ايام زناش�?يي مي برده است.

در جريان تح�?ل ر�?ابط انساني بين زن �? مرد در اين خص�?ص ، مرحله ديگري هم قابل تص�?ر �? تصديق مي باشد. در اين مرحله مرد در جستج�?ي همسر م�?رد علاقه خ�?يش برآمده �? بعد از تحقق منظ�?ر �? انتخاب زن زندگي آينده خ�?د ، در هنگام ازد�?اج هديه اي تقديم �?ي مي نمايد.

در م�?رد اين هديه ، هيچكدام از �?الدين نسبت به آن حقي نداشته �? زن از هر لحاظ استقلال مالي – اقتصادي �? اجتماعي خ�?د را حفظ مي نمايد �? حق تصرف در مال خ�?د را دارد.



از جمله خص�?صيات �? �?ي�?گي هاي اين مرحله مي ت�?ان به م�?ارد ذيل اشاره نم�?د:
-1 انتخاب مرد به عن�?ان همسر آينده ، به اختيار �? اراده خ�?د زن ب�?ده �? در اين خص�?ص كاملاً آزادانه عمل مي نم�?ده �? افرادي همچ�?ن پدر يا برادر ، امكان تحميل اراده خ�?د را نداشته �? نبايد سرن�?شت دختر را به ميل �? سليقه شخصي خ�?د رقم بزنند.
-2 چه زماني كه دختر در خانه پدر به سر مي برد �? چه هنگامي كه در پي ازد�?اج به خانه ش�?هر خ�?د مي ر�?د كسي حق ندارد محص�?ل كار �? تلاش �? زحمت زن را استثمار نمايد �? زن با آزادي كامل در قراردادها �? معاملات ، احتياجي به اخذ نظر مثبت ش�?هر خ�?د ندارد.

-3 مرد در عين بهره برداري از �?صال زن ، مكلف است زندگي زن را در حد�?د امكانات خ�?د تامين نمايد. اين مرحله با خص�?صيات م�?ص�?ف م�?رد تأييد دين مبين اسلام �? كتاب شريف قرآن قرار گرفته �? تمامي انسان ها ، مسلمانان �? مؤمنان به عمل مطابق با اين نكات سفارش شده اند.

همانط�?ر كه در مطلب « بررسي مباحث خ�?استگاري �? نامزدي در حق�?ق مدني ايران » نيز م�?رد اشاره قرار گرفت در قان�?ن خلقت مرد مظهر نياز �? طلب �? خ�?استاري ، �? زن مظهر مطل�?بيت �? پاسخگ�?يي آفريده شده است. از نظر متخصصان �? دانشمندان ، مرد از لحاظ ق�?اي جنسي از زن ق�?ي تر است اما در ر�?ايات اسلامي تأكيد گرديده مرد از اين نظر ق�?ي تر نيست بلكه حتي برعكس اين م�?ض�?ع مصداق دارد، ليكن زن بنا به خص�?صيات ذاتي �? فطري خ�?د با قدرت خ�?دداري بيشتري نسبت به مرد آفريده شده است. نتيجه نظريه دانشمندان �? ديدگاه مطر�?حه در ر�?ايات اسلامي هر د�? يكي است ، بدين معنا كه مرد در قبال غريزه از زن نات�?ان تر است.

لذا اين خص�?صيت هم�?اره به زن فرصت داده كه دنبال مرد نر�?د �? به ز�?دي تسليم عشق �? تمايل ا�? نش�?د �? برعكس مرد را �?ادار به اظهار نياز به زن �? جلب رضايت ا�? نم�?ده است.

از جمله اقداماتي كه مرد در راستاي جلب رضايت �? احترام به م�?افقت زن به عمل آ�?رده ، اعطاي هديه اي به زن مي باشد.


فهرست منابع �? مآخذ:
.1 كات�?زيان ، دكتر ناصر ، د�?ره مقدماتي حق�?ق مدني ( حق�?ق خان�?اده ) ؛ انتشارات دادگستر ، تهران ، چاپ ا�?ل ، پاييز سال79.
.2 مرح�?م امامي ، دكتر سيد حسن ، حق�?ق مدني ؛ انتشارات كتابفر�?شي اسلاميه ، تهران ، چاپ سيزدهم ، شهري�?ر ماه سال75 ، جلد چهارم .

.3 كات�?زيان ، دكتر ناصر ، قان�?ن مدني در نظم حق�?قي كن�?ني ؛ نشر دادگستر ، تهران ، چاپ ا�?ل ، تابستان 77.

.4 استاد شهيد مطهري ، مرتضي ، نظام حق�?ق زن در اسلام ؛ انتشارات صدرا ، تهران ، چاپ بيست �? هفتم ، تيرماه سال78.

.5 جعفري لنگر�?دي ، دكتر محمدجعفر ، ترمين�?ل�?�?ي حق�?ق ؛ كتابخانه گنج دانش ، چاپ هشتم ، سال 76.

.6 معين ، دكتر محمد ، فرهنگ فارسي ( مت�?سط) ؛ انتشارات اميركبير ، تهران ، چاپ پنجم ، سال 1362 ، جلد س�?م .

.7 ميرمحمد صادقي ، دكتر حسين ، �?ا�?ه نامه حق�?ق اسلامي ؛ نشر ميزان ، چاپ پنجم ، پاييز سال 76.