قبل از �?ر�?د به بحث حضانت لازم است بد�?اً تعريفي از «حضانت» كرده، به دنبال آن از «�?لايت» نيز تعريف كنيم تا احتمالاً خ�?انندگان محترم اين د�? �?ا�?ه را كه گاه با هم در عرف گفته مي ش�?ند، يكي تص�?ر نكنند، چرا كه فرق آنها بسيار است. «حضانت» به معني پر�?رش �? نگهداري طفل است �? بنابراين شامل جنبه هاي جسمي �? ر�?حي ك�?دك مي ش�?د. اما «�?لايت» به معني سرپرستي �? اداره كليه ام�?ر زندگي طفل تا زماني كه كبير �? رشيد گردد،مي باشد.

بنابر اين �?لايت ناظر به ام�?ر بسيار مهمتري از م�?ارد حضانت است �? فرق ديگر آن اين است كه �?لايت طفل به م�?جب قان�?ن قهراً به پدر يا جد پدري مرب�?ط مي ش�?د (م�?اد 180 �? 181 قان�?ن مدني)�? اما ببينيم حضانت يا نگهداري طفل چگ�?نه انجام مي ش�?د؟به م�?جب ماده 1168 قان�?ن مدني «نگاهداري اطفال، هم حق �? هم تكليف اب�?ين است» ت�?ضيح آنكه اگر از ديد طفل نگاه كنيم، حضانت ا�? ت�?سط �?الدين «حق» ك�?دك است �? چنانچه از ديد ا�?ليا نگاه كنيم «تكليف» آنها است كه در نگهداري فرزند مشترك خ�?د مجدانه اقدام كنند. اين م�?ض�?ع تا زماني كه ز�?جين به زندگي مشترك ادامه مي دهند مشكلي ايجاد نمي كند �?لي مشكل از �?قتي آغاز مي ش�?د كه ز�?جين به دلايلي قادر به ادامه زندگي زناش�?يي نب�?ده �? با مراجعه به دادگاه �? اخذ حكم طلاق، از يكديگر جدا مي ش�?ند. در اين مرحله حساس است كه «حضانت» طفل به مشكلات عديده بر مي خ�?رد. اينكه كداميك از پدر يا مادر، بايد عهده دار حضانت طفل ش�?ند؟ قان�?نگذار با ت�?جه به د�? ضابطه «جنسيت» �? «سن» اطفال، مقررات �?ي�?ه اي را در م�?رد �?اگذاري امر حضانت به پدر يا مادر �?ضع كرده است. قان�?ن مدني مص�?ب سال 1307 در ماده 1169 مقرر مي داشت«براي نگاهداري طفل، مادر تا د�? سال از تاريخ �?لادت ا�? ا�?ل�?يت خ�?اهد داشت. پس از انقضاي اين مدت، حضانت با پدر است. مگر نسبت به اطفال اناث، كه تا سال هفتم حضانت آنها با مادر خ�?اهد ب�?د.

اما اصلاحيه مص�?ب 16 مرداد 81 مجلس كه در 8/9/82به تص�?يب مجمع تشخيص مصلحت نظام رسيده است، با تغيير ماده ياد شده، آن را به ص�?رت ذيل متحرك كرده است: «براي حضانت �? نگهداري طفل كه اب�?ين ا�? جدا از يكديگر زندگي مي كنند، مادر تا سن 7 سالگي ا�?ل�?يت دارد �? پس از آن با پدر است.» تبصره – بعد از 7 سالگي در ص�?رت حد�?ث اختلاف، حضانت طفل با رعايت مصلحت ك�?دك به تشخيص دادگاه است.» بنابراين ملاحظه مي ش�?د حضانت �? نگهداري ك�?دك در ص�?رت جدايي ا�?ليا از هم، به ط�?ر كلي تا 7 سالگي به عهده مادر است �? از آن به بعد در عهده پدر قرار مي گيرد. اين تغيير در ن�?ع خ�?د، البته يك قدم مثبت تلقي مي ش�?د؛ چرا كه نياز عاطفي ك�?دك اعم از پسر يا دختر به مادر، بيشتر از پدر مي باشد �? بي جهت نگفته اند كه «دامن مادر، نخست آم�?زگار ك�?دك است» اما بعد از 7 سالگي، چنانچه طرفين ت�?افقي در زمينه حضانت ك�?دك م�?ص�?ف نداشته باشند، مرجع حل اختلاف در اين م�?رد دادگاه مي باشد. همچنين است در ص�?رتي كه هر يك از پدر يا مادر كه حضانت طفل را عهده دار است نت�?اند يا نخ�?اهد �?ظايف قان�?ني خ�?د را انجام دهد �? يا به هر ترتيب عدم شايستگي �? لياقت �?ي جهت انجام چنين امر خطير �? حساس، ظه�?ر �? بر�?ز يابد. لذا به درخ�?است اقرباي طفل يا قيم ك�?دك يا دادستان محل، دادگاه، براي حضانت طفل تصميم مقتضي اتخاذ خ�?اهد كرد. لازم به ت�?ضيح است كه در ماده �?احده اصلاح ماده 1273 قان�?ن مدني مص�?ب 11 آبان 1376 به جاي «دادستان» از «رئيس ح�?زه قضايي» نام برده شده است كه اين امر به دليل حذف پست دادستان در نظام قضايي كش�?ر به م�?جب قان�?ن تشكيل دادگاههاي عم�?مي �? انقلاب، مص�?ب سال 1373 ب�?ده است �? اكن�?ن كه به م�?جب قان�?ن، اصلاح قان�?ن تشكيل دادگاههاي عم�?مي �? انقلاب مص�?ب سال 1381، دادسراها اعاده �?ضع يافتند �? نهايتاً دادستانها مجدداً در نظام قضايي كش�?ر جايگاه رفيع �? مهم خ�?د را بازيافتند �? يكي از �?ظايف 370 گانه آنان رسيدگي به ام�?ر صغار �? مجانين است. لذا تقاضاي تغيير پدر يا مادري كه عدم شايستگي آنان براي حضانت طفل ر�?شن �? آشكار شده است به عهده دادستان است. صحت اين عقيده علا�?ه بر استدلال ف�?ق، بر اساس ماده 1173 سابق قان�?ن مدني �? قبل از اصلاحيه سال 76 نيز قابل اثبات است. چرا كه در آن ماده پيشين نيز عبارت «... به تقاضاي اقرباي طفل يا به تقاضاي قيم ا�? يا تقاضاي مدعي العم�?م…» آمده است. متن ماده 1173 اصلاحي سال 76 چنين است: «هرگاه در اثر عدم م�?اظبت يا انحطاط اخلاقي پدر يا مادري كه طفل تحت حضانت ا�? است، صحت جسماني �? يا تربيت اخلاقي طفل در معرض خطر باشد، محكمه مي ت�?اند به تقاضاي اقرباي طفل يا به تقاضاي قيم ا�?، يا به تقاضاي رئيس ح�?زه قضايي، هر تصميمي كه براي حضانت طفل مقتضي بداند، اتخاذ كند.»

اما از آنجا كه تشخيص مصاديق عدم م�?اظبت با انحطاط اخلاقي، عملاً در دادگاهها مي ت�?انست با اشكالاتي م�?اجه ش�?د، لذا مقنن در دنباله ماده 1173 اصلاحي، اين مصاديق را به شرح زير آ�?رده است: م�?ارد ذيل از مصاديق عدم م�?اظبت يا انحطاط اخلاقي هر يك از �?الدين است:

1- اعتياد زيان آ�?ر به الكل، م�?اد مخدر �? قمار.

2- اشتهار به فساد اخلاقي �? فحشا

3- ابتلا به بيماريهاي ر�?اني با تشخيص پزشكي قان�?ني

4- س�?ء استفاده از طفل يا اجبار ا�? به �?ر�?د در مشاغل ضد اخلاقي مانند فساد �? فحشا، تكدي گري �? قاچاق

5- تكرار ضرب �? جرح خارج از حد متعارف

نكته قابل ت�?جه آنكه م�?ارد ياد شده در تبصره، حصري نيست �? تمثيلي است. بنابراين ناظر به م�?ارد ديگر كه مشابه م�?ارد ياد شده باشد نيز مي گردد كه تشخيص اين ام�?ر با دادگاه است.

لازم به تذكر است متن ماده 1173 متأسفانه ط�?ري تنظيم شده است كه علي الظاهر هر يك از پدر يا مادر حق ندارد، مراتب عدم لياقت فردي كه حضانت طفل را عهده دار است به دادستان اعلام كند! چرا كه از اقرباي طفل �? قيم �? رئيس ح�?زه قضايي نامبرده است. در حالي كه بديهي است هر يك از پدر يا مادر هم چنين حقي را دارند. دليل ما علا�?ه بر جنبه عقلاني قضيه، ماده 13 قان�?ن حمايت خان�?اده مص�?ب 15 بهمن 1353 است كه در آن اعلام لز�?م تغيير در حضانت طفل را به عهده �?الدين طفل يا اقرباي ا�? �? يا دادستان قرار داده است.

در هر م�?رد حسب اعلام يكي از �?الدين يا اقرباي طفل يا دادستان يا اشخاص ديگر تشخيص ش�?د كه تغيير در �?ضع حضانت طفل ضر�?رت دارد �? يا به طريق اطمينان بخشي ترتيب نگاهداري �? حضانت طفل داده نشده باشد، دادگاه، پس از رسيدگي، حضانت طفل را به هر كسي كه مقتضي بداند مح�?ل مي كند...

همچنين است ماده 1172 قان�?ن مدني كه در م�?ردي خاص يعني امتناع هر يك از اب�?ين كه حضانت به عهده ا�? مح�?ل شده است از نگاهداري ك�?دك، تقاضاي الزم �?ي، به طرف ديگر، يا قيم يا يكي از اقربا يا مدعي العم�?م مح�?ل شده است.

بنابراين بديهي است كه هر يك از پدر يا مادر حق دارند كه م�?ارد عدم صلاحيت آنكه حضانت به عهده ا�? مح�?ل شده را اعلام �? تقاضاي اقدام مقتضي از دادگاه را بنمايد. پس حاصل آنچه گفته ايم اين شد كه هر گاه پدر يا مادري كه حضانت طفل را بر عهده دارد فاقد صلاحيت اخلاقي شده �? يا از طفل به نح�? شايسته مراقبت نكند �? به هر حال از انجام �?ظايف خ�?د در اين زمينه خ�?دداري كند، حسب م�?رد با اعلام طرف ديگر يا اقرباي طفل �? يا دادستان به دادگاه، حكم عزل �? بركناري �?ي ت�?سط دادگاه صادر خ�?اهد شد �? حضانت طفل به عهده شخص ديگري مح�?ل مي گردد. م�?ارد مرب�?ط به فقدان صلاحيت اخلاقي �? عدم م�?اظبت از ك�?دك در ماده 1173 قان�?ن مدني آمده است كه ف�?قاً به آن اشاره شده است �?لي در خص�?ص �?ظايف �? تكاليف پدر يا مادري كه حضانت طفل را بر عهده دارد بط�?ر كلي مي ت�?ان به نگاهداري ك�?دك، ت�?جه به سلامت جسم �? ر�?ان ك�?دك، انجام اقدامات لازم جهت ملاقات ك�?دك با طرف ديگر (پدر يا مادري كه حضانت را به عهده ندارد) نام برد. بنابراين هر يك از ا�?ليايي كه حضانت طفل را به عهده گرفته است بايد طبق آنچه در حكم دادگاه آمده است از جهت زمان �? مكان ملاقات طفل با طرف ديگر، نهايت همكاري �? بذل مساعي را معم�?ل دارد �? در ص�?رتي كه اختلافي در اين خص�?ص پيش آيد حل اختلاف به عهده دادگاهي است كه حكم طلاق �? حضانت ك�?دك را صادر كرده است.

به نقل از ر�?زنامه ايران – 25/1/83